En ucuz teklif kimin cebinden çıkıyor
İhaleyi en düşük fiyat kazanınca kimse kâr etmiyor. Bedeli üç yıl sonra bakım bütçesi ödüyor.
Bir peyzaj ihalesinde yaklaşık maliyet açıklanır, teklifler verilir, en düşük teklif kazanır. Kâğıt üstünde kamu parası korunmuş olur. Sahada olan ise şudur.
Kazanan firma, o fiyata o işi yapamayacağını bilerek girmiştir. Yapabilmesi için bir yerden kısması gerekir. Nereden kısar?
Bitki boyundan kısar. Şartname “12-14 gövde çapı” diyorsa 10-12 getirir. Fark gözle anlaşılmaz, kabulden geçer, ama o ağacın istenen görünüme ulaşması dört yıl gecikir.
Toprak kalitesinden kısar. Bitkinin altına gelmesi gereken harç toprağı yerine, kazıdan çıkan hafriyatı geri doldurur. İlk sene fark etmez. Üçüncü sene bitkiler cılız kalır, kimse sebebini aramaz.
Sulama malzemesinden kısar. Aynı işi gören ama iki yıl dayanan başlık ile on yıl dayanan başlık arasında ciddi fiyat farkı vardır. Şartnamede marka yazmıyorsa, ucuz olan girer. Garanti süresi biter, arızalar başlar.
İşçilikten kısar. En çok buradan kısar. Ekip azaltılır, süre sıkıştırılır, iş acele biter.
Sonra ne oluyor
Üç yıl sonra o park bakımsız görünmeye başlar. Vatandaş haklı olarak söylenir. Yeni bir bakım bütçesi ayrılır, yeni bir ihale yapılır, sorunlar yamanır. O yamalara harcanan para, baştan doğru yapılsa harcanacak paranın çoğu zaman üstündedir.
Yani “tasarruf” gerçekleşmemiştir. Sadece ertelenmiştir ve faiziyle ödenmiştir.
Bu bir dürüstlük meselesi değil, sistem meselesi
Burada firmaları kötü niyetli ilan etmek kolaycılık olur. Sistem, düşük teklif vereni ödüllendiriyorsa, firmalar düşük teklif verir. Vermeyen iş alamaz, iş alamayan kapanır. Piyasada kalan, en iyi işi yapan değil, en iyi kısan olur. Bu, mesleği aşağı çeken bir seçilim.
Ben yıllardır bu sektörün içindeyim ve şunu rahatlıkla söyleyebilirim: iyi iş yapmak isteyen firma sayısı sanılandan çok daha fazla. Sorun niyet değil, ölçü.
Ölçü nasıl değişir
Çözüm karmaşık değil, sadece alışkanlık kırıyor.
Fiyat tek kriter olmaktan çıkar. Kamu ihale mevzuatı zaten ekonomik açıdan en avantajlı teklif değerlendirmesine izin veriyor. Kalite puanı, referans puanı, teknik personel puanı konabiliyor. Konmuyor, çünkü tek kriterli ihale itiraz almaz, çok kriterli ihale sorumluluk ister.
Aşırı düşük teklif sorgulaması ciddiye alınır. Bu mekanizma var. Genelde formaliteden işletiliyor. Bir firma yaklaşık maliyetin yüzde altmışına iş taahhüt ediyorsa, o rakamın nasıl tutturulacağını kalem kalem açıklamak zorunda kalmalı.
Yapım ve bakım aynı sözleşmede birleşir. Bir parkı yapan firma, o parkın üç yıllık bakımından da sorumlu olsun. O zaman ucuz malzeme kullanmak kendi cebine zarar verir. Teşvik doğru tarafa döner.
Şartname somutlaşır. “Kaliteli bitkisel toprak” yazan şartname, hiçbir şey yazmamıştır. Organik madde oranı, pH aralığı, tuzluluk değeri yazan şartname bağlayıcıdır.
Bunların hepsi mevcut mevzuatın içinde yapılabilir. Yasa değişikliği gerekmiyor; sadece şartnameyi yazan kişinin bu işi bilmesi gerekiyor.
Mesleğin standardı, şartnamede başlar.